HISTORIJA ZAPISUJE, KNJIŽEVNOST OPISUJE

Historija i književnost – odnos vanjskog i unutarnjeg.
Odnos historije i književnosti u jednome je uvijek kompaktan – i književnost pripada historiji, ne zapisuje datume, ali opisuje ono što im je prethodilo. Historija bilježi datume, govori o početku i kraju. Historija govori o tome kada je nešto nastalo, ali ne i kako je nastalo (unutarnja historija). Historija ne zaviruje u ljudske duše, dok književnost to čini. Loša i neprihvatljiva bi bila historija koja bi se zasnivala na kazivanjima iz romana, ali nijedna potpuna spoznaja jedne epohe nije moguća bez opisivanja njenog duha. Historičar bilježi događaje, bavi se hronikom, dok književnik bilježi misli ljudi, i uzroke događaja, pa samim tim i upotpunjuje ono glavno što historičar propušta. Dok se historičar bavi događajima, književnik se bavi doživljajima. I jedan, i drugi, neraskidiva su karika kojom se mogu objasniti stvari iz prošlosti: dok prvi bilježi stanje na terenu, drugi bilježi stanje unutar ljudskog duha.
Potrebno je razumijevanje konteksta i vremena nastanka djela.
Historija doprinosi segmentu kritičke odvojenosti stvarnog od mitskog, te raščlanjuje historijski zapis od književnog opisa, lišavajući subjektivitet pisca i relativitet vremenske posebnosti i potrebnosti za istim. Kada vremenski kontekst u kojem jedno književno djelo u kome se nacija stimulira prestane, pristupa se tom djelu na drugi način. Ono se demistifikuje i umjesto stimulansa neprijateljstva i apsorbacije tog neprijateljstva, ono treba da govori o jednoj etapi sazrijevanja ili nekog drugog cilja.
Književnost opominje historiju da se mora uzeti u obzir trenutak kada je određeni lik opjevan, jer je ta slika o njemu isključivo bliska kontekstu njegovog vremena. Ukoliko je to isključivo mit, mora se shvatiti isključivo po potrebama datog trenutka nastanka. Političko-ideološka uloga jednog djela u jednom historijskom razdoblju se mora zapečatiti historijskim pečatom da se ne bi fragmentacije tih djela inspiracijski povampirile u nekim budućim političko-ideološkim porivima. Legenda u jednom trenutku može pozitivno djelovati na borbenu gotovost u odbrambenom ratu, dok u drugom može djelovati u kontekstu okolnosti borbe sa nepostojećim neprijateljem koji ugrožava. Legenda može iz pohoda u odbranu teritorije, nakon čak i nakon par vjekova oživljavanja biti uzrokom neprijateljstva prema susjedu i genocidnim namjerama prema istome. Primjer – mitomanska djela, bilo da je u pitanju poezija, ili proza u kojima se glavnom junaku, ili narodu o kome se govori pridaju nadljudska svojstva, dok se sa druge strane prema neprijatelju primijenjuju epiteti sotone. U tom smislu, događaji opisani u književnim djelima doprinose razumijevanju, opisuju stanje jednog naroda tokom sukoba sa drugim narodom i utječu da se mitomanski elementi koji mogu biti iskrivljeno prikazani ili potpuno netačni ne uvuku među stranice historijskih spisa.
Književnost može pomoći da se historija razumije, ali do linije do koje se subjektivitet pojedinca (svjedoka) ne uzima kao osnov za konačno prihvatanje. Historija lišena dokazivog i kao lišena više svjedočenja i razmatranja, pretvara sebe u zloupotrijebljenu historiju.
Međusobni odnos.
Historija je racionalna, književnost je produhovljena. Književnost govori o onome što historija prešutkuje a često i govori o događajima koji su se “trebali zbiti”. Historiji je potreban duh vremena koju donosi književnost, ali ne i njene emocije. Ali je i historija dužna bilježiti iz književnosti, sve relevantnosti koje sa drugim naukama može dokazati.
Međusobni utjecaj i doprinos.
Na koncu svega, historija demaskira namjere djela i činjenice koje se ne podudaraju sa stvarnim, ali isto tako, književnost može “podsjetiti” historiju na ono što želi skriti. Da bi imali kvalitetan zapis i opis, potrebne su časne namjere i historičara i književnika, te kompaktnost njihovih uloga ka istom cilju – istini.

Piše: Dženis Šaćirović, Revija Sandžak 187.broj

IZBOR JAVNIH TUŽILACA

Narodna skupština Republike Srbije je, na prijedlog Vlade Srbije 21. decembra 2015. godine donijela odluke o imenovanju 52 osobe na funkcije javnih tužilaca od 85 osnovnih javnih tužilaštava koliko postoji na teritoriji Srbije. Takođe, predmet izbora bili su i funkcije specijalnog tužioca za organizirani kriminal, kao i specijalnog tužioca za ratne zločine.

Izbor za pozicije javnih tužilaca kao i specijalnih tužilaca za organizirani kriminal odnosno ratne zločine izazivao je kontroverze zbog sumnjive procedure izbora, kako zbog neuzimanja u obzir ocjena kandidata, tako i zbog izostanka redovne procedure izbora tužilaca za 33 osnovna javna tužilaštva. Također, posebno problematičan izbor bio je slučaj novoizabranog tužioca za organizirani criminal, Mladena Nenadića, kao i u slučaju razrješenja dosadašnjeg tužioca za ratne zločine Vladimira Vukčevića.

NEPOŠTOVANJE PROCEDURE IZBORA TUŽILACA

Prema Zakonu o javnom tužilaštvu , Državno vijeće tužilaca predlaže kandidate za izbor javnih tužilaca Vladi Republike Srbije, a Vlada potom, kao ovlašćeni predlagač, predlaže konačne kandidate za izbor javnih tužilaca Narodnoj skupštini. Udruženje tužilaca Srbije je još pre sjednice Skupštine iznijelo kritiku na profil kandidata koje je predložila Vlada, ukazujući da su kriteriji Vlade nejasni, te da nisu nužno prijedloženi oni tužioci koji su ujedno ocjenjeni kao najstručniji, najosposobljeniji i najdostojniji. Na kritike stručne javnosti, kao i opozicionih poslanika na izbor tužilaca, ministar pravde Nikola Selaković je reagirao eksplicitnim priznanjem da se Vlada zaista rukovodila i nedozvoljenim političkim kriterijima prilikom izbora tužilaca: „Nisam politički mazohista da biram one koji potpuno ne odgovaraju politički Vladi. Ali, pre svega, kriterijum je stručnost za obavljanje tužilačkog posla (Vlada Srbije kritikovana za politizaciju pozicije tužioca”, Balkan Insight: http://bit.ly/1PNC5eq).”

Ova izjava ministra pravde potvrdila je sumnje u legalnost procesa izbora, na šta su organizacije civilnog društva reagirale saopćenjem u kome se zahtjeva smjena ministra i ponavljanje postupka izbora javnih tužilaca kako bi se, sada već diskreditovan, proces izbora tužilaca izvršio u skladu sa principima ustavnosti i zakonitosti. Kako bi se bolje upoznali sa nepoštovanjem procedure izbora javnih tužilaca, krenimo od početka procedure. Prvi korak predstavlja donošenje odluke o oglašavanju izbora za javne tužioce koju donosi Državno vijeće tužilaca (u daljem tekstu DVT), najkasnije šest meseci prije isteka funkcije javnog tužioca (Čl. 78. Zakona o javnom tužilaštvu). Mandat javnog tužioca je, za razliku od mandata zamjenika tužioca, ograničen i traje šest godina. Nema smijetnji da se isto lice ponovo izabere za javnog tužioca.

U toku prve faze procesa izbora, predstavnici strukovnih udruženja bili su vrlo agilni u nameri da široj javnosti predstave sporne tačke u propisima, kao i mogućim propustima koji bi se posljedično mogli dogoditi u praksi izbora javnih tužilaca. Naime, početkom maja 2015. godine stručna javnost je iznosila kritike na izgled Pravilnika koji treba da definira kako će se ubuduće birati tužioci i njihovi zamjenici. Neslaganje sa većinskim stavom pri DVT-u je eskaliralo 5. maja prošle godine, kada je predstavnik Udruženja sudijskih i tužilačkih pomoćnika Srbije Nenad Stefanović napustio radnu grupu za izradu Pravilnika. Osnovna primjedba se odnosila na prevelika diskreciona ovlašćenja u rangiranju tužilaca koja je Pravilnik ostavljao predstavnicima DVT-a. Ipak, disonantni tonovi nisu smetali DVT-u da 14. maja usvoji Pravilnik (Pravilnik o kriterijumima i merilima vrednovanja rada javnih tužilaca i zamenika javnih tužilaca). U tekstu ovog dokumenta se navodi da će rang lista tužilaca biti utvrđena na osnovu pismenog i usmenog ispita. Za izgled oba testa i njihovo vrijednovanje će biti zadužena izborna komisija sastavljena od pet članova koja određuje DVT. Pismeni dio testa nosiće 50, a usmeni 20 bodova.

Dodatni problem pri izboru tužilaca predstavlja to što Pravilnik po kome se biraju kandidati, nije odredio kriterije za ocjenu dostojnosti. Uopće, postoje dva suštinska nedostatka Pravilnika po kome su tužioci bili ocjenjeni, o čemu su strukovna udruženja dizala glas prije i za vrijeme procesa izbora javnih tužilaca. Prvo, Pravilnik ne sadrži nikakve kriterije i mjerila za ocjenu dostojnosti kandidata, već isključivo za ocjenu stručnosti i osposobljenosti, iako je i dostojnost zakonski uvjet za izbor javnog tužioca. Drugo, valjalo je očekivati da primjena ovog Pravilnika bude naročito sporna kad je reč o usmenom delu provjere, tj. o razgovoru sa kandidatom, jer je svaki takav razgovor nužno i po samoj svojoj prirodi više pogodan za impresije, nego za pouzdanu kvantitativnu ocjenu. Međutim, osnovni problem primjene zakonskih i drugih odredbi, u ovom slučaju, nije ležao u primjeni odredbi o razgovoru, već u nečemu što je podobnije za kvantitativnu ocjenu. Kao sljedeći korak u procesu izbora, DVT je na osnovu ocjenjivanja kriterija stručnosti i osposobljenosti, 23. novembra prošle godine utvrdilo Rang listu.

Lista je sadržala samo ime i prezime kandidata, podatke o tužilaštvu za koje konkuriše i u kojem radi, pa se iz toga ne može zaključiti po kom osnovu je kandidat svrstan na listu prijedloga koji se upućuje Vladi. Ovakav potez DVT-a, kao i prihvatanje Vlade da takav prijedlog prihvati otvorilo je manevarski prostor za finalnu egzekuciju skupštinske većine da izabere loše ocjenjene kandidate odnosno politički podobne, a ne vrednovane na osnovu kriterija kao što su stručnost, osposobljenost i dostojnost kandidata za ovu funkciju.

Samo jedan od drastičnijih primera lošeg izbora jeste izbor za osnovno tužilaštvo u Sremskoj Mitrovici gde je Vlada Srbije predložila Skupštini (a skupštinska naprednjačka većina izabrala) drugoplasiranog Đorđa Mahovca, koji je osvojio 58 poena, umesto prvoplasirane Branke Milosavljević, koja je imala nešto ispod maksimalnog broja bodova – 69,6.
Piše: Fatmir Mavrić, Revija Sandžak 187. broj

Islamska nauka je majka savremene nauke

Nauka je predstavljala ogroman organizacijski poduhvat srednjovjekovne muslimanske zajednice, koji je zaokupljao umove i energiju mnogih vrhunskih intelektualaca, čiji je broj ljudi koji se bavio naukom, neuporediv u ranijoj ili savrijemenoj ljudskoj historiji. Od Andaluzije do Indonezije, hiljade i hiljade naučnika u gradskim centrima posvjetili su se različitim naučnim disciplinama. Ogroman broj djela, od arhitektonskih spomenika do složenih aparata i instrumenata ubjedljivo svjedoče o njihovim naučnim i tehnološkim dostignućima. Pisana djela, također su impresivna. Hiljade i hiljade naučnih radova, iz različitih djelova srednjovijekovnog islamskog svijeta, nalaze se i proučavaju na savrijemenim svjetskim univerzitetima i bibliotekama širom planete.
Za podršku naučnim i tehnološkim aktivnostima, muslimanska zajednica je izdvajala ogromna novčana sredstva. Sve do razvoja savrijemene nauke, početkom XIX vijeka, nijedna druga civilizacija nije imala toliki broj naučnika, nije proizvela toliko mnogo naučnih djela, niti je na tako raznovrsne načine i tako istrajno pomagala naučne aktivnosti, kao što je to islamska civilizacija.
Proučavanje islamske nauke je ogroman poduhvat. Prvo vrijemenski, pa prostorno. Vrijemenski je to period od 12 vijekova, a prostorno, geografski je područje na više kontinenata, od Azije preko Afrike do Evrope. Zato mnogi istraživači islamske nauke imaju na rapolaganju ogroman naučni materijal. Međutim, taj materijal je u početku šturo analiziran i proučavan. Uglavnom su ta proučavanja vršena po principu slučajnog odabira naučnog materijala. Čak su se pojavili i mnogi plagijatori koji su prisvajali islamska naučna i tehnološka djela.
Bilo bi pogrešno tvrditi da su razvoj nauke u islamskom društvu pokretali izolovani događaji, ili ga jednostavno pripisati genijalnim pojedincima. Na svakog poznatog naučnika, koji je vršio neka naučna istraživanja, dolazi veliki broj naučnika praktičara, koji su stvarali osnovu bez koje takav razvoj ne bi bio moguć. Stoga, bitno je naglasiti postojanje jedne naučne kulture, koja je omogućila naizgled nepovezane skokove, od otkrića do otkrića, kao i mnoštvo naučnika koji su nauci obezbjeđivali vrijemenski i prostorni kontinuitet.
Naučna otkrića su, bez izuzetka, rezultat velikog broja sistematskih istraživanja u kojima su korišćeni različiti pristupi. Dešavalo se da je pojedinim naučnicima posvijećena posebna pažnja, jednostavno zato što su ih savremeni proučavaoci slučajno otkrili ili što su njihova djela bila prevedena na evropske jezike. Osim toga, neka naučna djela ne izgledaju tako impresivno kad se posmatraju kao “svako za sebe“, ali njihov stvarni značaj i jeste u tome što otvaraju nove istraživačke pravce, ili postavljaju osnove za budući razvoj određene naučne discipline. Takav značaj ima delo Kitab al Džebr va-l-Mukabala (Knjiga o prinudi i poređenju) Al Havarizmija u kojoj se po prvi put pominje izraz algebra ( al-džebr). Iako, na nižem naučnom nivou od kasnijih arapskih dela o algebri, ova knjiga je predstavljala obavezno štivo za buduća složena istraživanja u toj oblasti.
Civilizacijska povezanost naučnih tradicija nije samo posljedica njihovih unutrašnjih svojstava. Nauka se u središtu islamskih gradskih centara razvijala ne samo kao sastavni dio islamske civilizacije već i kao jedna od njenih društvenih institucija. U tom smislu, opravdano je zvati je „Islamskom naukom“. Iako je Islam vršio uticaj na određivanje položaja i uloge nauke u društvu, on nije određivao spoznajni sadržaj naučnih disciplina. To je omogućilo razvoj ideje o naučnoj spoznaji koja je slobodna od sistema vrijednosti i etički neutralna i koja ne pripada jednoj određenoj civilizaciji. Za razliku od vijerske spoznaje, egzaktne nauke često su nazivane „naukama koje su zajedničke svim nacijama“. U svom izvornom delu Mukadima (Uvod /u istoriju nauke/), arapski istoričar Ibn Haldun (1332-1406) rječito je sažeo ideju o univerzalnosti nauke:
„Intelektualne nauke čovjeku su urođene, jer je on misleće biće. One nisu ograničene ni na jednu određenu vijersku grupaciju. Njima se bave ljudi iz svih religijskih grupacija, koji su svi podjednako sposobni da ih spoznaju i istražuju. One postoje i za njih ljudska vrsta zna od nastanka civilizacije u svijetu.“
Svemu tome, tom jačanju i nezavisnošću islamske nauke doprinijela je upotreba Arapskog jezika, kao jezika univerzalne naučne kulture. Islamska nauka ima i međunarodni i međucivilizacijski karakter, jer je pored novih otkrića, rado prihvatala stare naučne tradicije i spajala ih u jednu novu cjelinu.
Iako je islamsko carstvo ogromno, kako prostorno tako i u ljudstvu, u njemu je vladao jedan vid civilizacijskog jedinstva, gdje su naučnici različitih etničkih i vjerskih pripadnosti učestvovali u stvaranju, razmjeni i širenju naučnog znanja. Svemu tome, najviše je doprinijela upotreba arapskog jezika. Mnogi naučnici koji su svoja djela pisali na Arapskom jeziku, nisu bili Arapi.
Pored religijskih djela, najraniji naučni radovi muslimana bili su lingvističkog karaktera. Takvi radovi arapskih filologa i leksikografa su u velikoj mjeri doprinijeli kasnijem razvoju sveopće nauke.
Kao osnovni podsticaj razvoja islamske nauke često se pogrešno navodi prijevođenje naučnih djela sa persijskog, indijskog i grčkog na arapski jezik. Upravo, obrnuto je tačno. Prijevodi nisu bili razlog za rastuće interesovanje za nauku, već se kao posljedica prijevođenja starih stranih djela javlja veliko interesovanje za nauku.
Razvoj nauke u islamskom društvu bio je historijski uslovljen i zavisio je i od unutrašnje kao i od spoljašnje pokretačke snage. Grčko naučno znanje bilo je najznačajnije, mada i to znanje samoj Grčkoj nije bilo dovoljno da je održi i zadrži kao svijetsku velesilu, kao što je Islamska civilizacija doživjela razvojem Islamske nauke. Ovo je dovoljan dokaz da su na razvoj islamske nauke morali utjecati i drugi faktori. Jedan od njih bilo je jačanje svijesti unutar tog novog društva o islamskoj civilizaciji kao produženju svjetske civilizacije. Možemo kazati da su naučna istraživanja bila pokretačka snaga koja je i dovela do prijevođenja brojnih tekstova iz astronomije, matematike i medicine.
Glavni pravci u Islamskoj nauci su: teorijska i praktična astronomija, matematika, fizika, hemija, geografija i kartografija, sociologija, psiholigija, nauka o svijetlosti, inžinjerstvo i tehnologija, medicina, botanika, farmakologija i ostale prirodne nauke.
Istaknuti naučnici u Islamskoj civilizaciji su:
• Džabir sin Hajanov (od osmog do devetog vijeka) je bio hemičar koji je sprovodio obimne eksperimente i stvorio mnoga dela o nauci i hemiji koje su upotrijebljene do današnjih dana. Džabir je opisao laboratorijske tehnike i eksperimentalne metode u hemiji. On je identificirao mnoge supstance, uključujući i sumpornu i azotnu kiselinu. On je objasnio procese kao što su sublimacija, redukcija i destilacija. Upotrijebio je sprave kao što su alembik i retortu. Postoji znatna nesigurnost u izvornost mnogih djela koja su njemu pripisana.
• Braća Benu Musa (Sinovi Muse), Muhamed, Ahmed i Hasan (iz ranog devetog vijeka) su sinovi istaknutog astronoma. Oni su bili bliski halifi Mamunu, te su doprinijeli mnogo prevođenju starogrčkih spisa na arapski jezik. Oni su razradili matematiku kupa i elipsi i sprovodili astronomska osmatranja. Što je najznačajnije, oni su među prvima posvijetili pažnju automatizaciji i napravili modele koje su opisali u svojoj „knjizi o genijalnim uređajima“.
• Džahiz (781-869) je bio prvi biolog koji je pisao o utjecaju životne sredine na preživljavanju životinjskih vrsta. Prvi je opisao borbu za opstanak. Džahiz je, također, prvi diskutirao o lancima ishrane. On je privrženik determinizma životne sredine, dokazujući da životna sredina može da predodredi fizičke karakteristike stanovnika određenog društva i da je uzrok razlike u boji ljudske kože upravo životna sredina.
• Ibn Ishak Kindi (801-873) je bio filozof i multidisciplinski naučnik koji je aktivno učestvovao u prevođenju grčkih klasičnih djela na arapski jezik. On se zalagao da opiše srodnost islamskog vjerovanja sa težnjom ka razumom, odnos koji bi mogao da riješi nesuglasice koje su stvorene između njega i nekih islamskih pravnika. On je kritizirao osnove hemije i astrologije, i doprinio opsežno obrađenim naučnim temama u svojim pisanjima. Kindi se bavio i kriptografijom za halifu. On je napisao traktat na temu vremena, prostora i relativnog kretanja.
• Hunejn ibn Ishak (809-873) je bio jedan od najvažnijih prevodilaca starogrčkih tekstova na arapski jezik. On je bio fizičar, a pisao je i u vezi sa medicinom. On u svojim prevodima tumači, korigira i dopunjuje starogrčke tekstove. Neki od njegovih prevoda medicinskih knjiga su dugo godina korišćene u Evropskim krugovima. On je, također, pisao o medicinskim temama, posebno o ljudskom oku. Njegovo djelo „Deset rasprava o ljudskom oku” je bio utjecajno na Zapadu sve do sedamnaestog vijeka.
• Muhamed Horezmi (Harazmi) (oko 800 – oko 850) je persijski matematičar, geograf i astronom. On se smatra kao najveći matematičar u muslimanskom svijetu. Horezmi je uveo modernu numeričku notaciju, koja je od ogromne praktične vrijednosti i njeno prihvatanje je jedan od velikih koraka u matematici (u Evropu je stigla u latinskom prijevodu poslije 1240). On je razvio Algebru koja je dobila naziv po njegovoj knjizi „Kitabu el-đabr“. Horezmi je koristio Euklidovu geometriju u svojim dokazima.
• Ebu Bekr Zekerija Razi (oko 854 do 925/935) je bio persijanac, rođen u gradu Reju, u Iranu. On je bio multidisciplinski naučnik koji je pisao o raznim temama, dok su njegovi najznačajniji radovi iz oblasti medicine. On je identificirao boginje i morbile (ospice), i otkrio da je groznica dio tjelesne odbrane. Razi je napisao u 23 toma kompendijum kineske, indijske, persijske, asirske i grčke medicine. Razi je doveo u pitanje neke aspekte klasične grčke medicinske teorije o tome kako četiri humora regulišu proces života. On je osporio Galenov rad sa nekoliko pristupa, uključujući i liječenje krvarenjem, za koje danas znamo da je bilo pogrešno. Njegovo mišljenje da krvarenje ne pomaže liječenju se pokazalo korisnim.
• Farabi (oko 870-950) je bio racionalni filozof i matematičar koji je pokušao da geometrijski objasni ponavljanje šablona u islamskom ukrasnom umjetnošću. Njegova knjiga na tu temu se naziva „Duhovno zanatstvo i prirodne tajne u detaljima geometrijskih figura”. On je, također, stručnjak u muzici, kao i neuporediv politički filozof, čak možda i osnivač političke filozofije u Islamu.
• Ibn Sina (Avicena) (908-946) je bio persijski fizičar, astronom, psiholog, matematičar i filozof iz Buhare. Pored svog životnog djela „Kanon medicine“, obavio je važne astronomske opservacije i razmotrio niz tema među kojima su različiti oblici energije i osobine svjetlosti. On je doprinio razvoju matematičkih tehnika.
• Omer Hajam (1048-1131) je bio persijski pjesnik i matematičar koji je izračunao dužinu godine sa preciznošću pet decimala. Otkrio je geometrijska rješenja za svih trinaest kubnih jednačina. On je razvio neke kvadratne jednačine koje su još uvek u upotrebi. Hajam je dobor poznat na Zapadu po svojoj poeziji „Rubaije“.
• Nasirudin Tusi (1201-1274) je bio persijski astronom i matematičar koji je živio u vrijeme mongolskih invazija Džingis-kana i njegovog unuka Hulaku-kana. Tusi je napisao važnu reviziju na Ptolemejevom nebeskom modelu. Kada je Tusi postao Hulakuov astronom, on mu je opremio impresivnu opservatoriju i omogućio pristup kineskim tehnikama posmatranja. Tusi je razvio trigonometriju toliko da je to postala zasebna oblast. On je sastavio najprecizniju astronomsku tabelu dostupnu do tog vremena.
Svaki musliman treba da je svijestan da savremena nauka ne bi bila tako savremena i razvijena bez Islamske nauke. Muslimani danas, na žalost, nijesu svijesni toga, mnogi i ne znaju za Islamsku nauku i njena dostignuća, mnogi ne znaju da je Islamska civilizacija ustvari savremena svijetska civilizacija. Savremene države na kontinentima Amerike, Evrope, Afrike, Azije i Australije počivaju na Islamskim vrijednostima i Islamskoj nauci. Zato, muslimani, glavu gore i učite, proučavajte u ime Allaha koji stvara čovjeka od ugruška…

Piše: Senadin Halitović, Revija Sandžak, broj 187.

Edicija “Dobri Bošnjani“ Mehmed Dzemaludin ef. Čaušević

Džemaludin ef. Čaušević
Džemaludin ef. Čaušević
Džemaludin ef. Čaušević rođen je 1870. u Arapuši kod Bosanske Krupe. Visoko obrazovanje stiče u Istanbulu. Godine 1914. biva izabran za Reisu-l-Ulemu. Tu dužnost obnaša sve do 1930. godine kada u znak protesta, zbog odluke vlade u Beogradu o ukidanju vjerske autonomije Bošnjaka, podnosi ostavku i odlazi u mirovinu. Bio je saradnik brojnih listova, časopisa i kalendara kao što su “Behar“, “Biser“, “Misbah“, “Islamski Svijet“, i “Narodna Uzdanica“. U asocijaciji sa Muhamed Ef. Pandžom prevodi Kur'an na bosanski jezik i piše prvi kratki komentar. Kao duhovni vođa Bošnjačkog naroda, cijelog svog života posvjećuje se unapređenju vjersko-prosvjetnog i kulturnog života Bošnjaka.
Poznat je kao veliki dobrotvor. Nakon mučkog i podmuklog ubistva Ferdinanda, u Sarajevu i drugim mjestima došlo je do demonstracija protiv Srba. Nakon što je došlo do sudskih progona i interniranja srpskog stanovništva, Džemaludin ef. Čaušević se javno oglašava protiv takvih postupaka. Već 4. Jula. 1914. godine upućuje apel Bošnjacima savjetujući “svakom bratu muslimanu, da se kani zadirkivaja i izazivanja, a naročito da se prođe “Bogu mrskog djela uništavanja imovine.” Valja napomenuti da je tih dana i lično se zauzeo zaštiti nekliko srba. Svojom ljudskom moralnom i intelektualnom snagom, veličinom, dobrotom i tolerancijom ostavio je duboke tragove i u hrvatskom narodu čineći mu dobro i boreći se za njegov opći napredak u miru i slozi s Bošnjacima.
Reis Čaušević svoj apel proširuje objavljujući čuveni “Proglas muslimanima,” koji je objavio u sarajevskom alhamiado listu “Jeni Mishab“ (Nova Baklja), 24. Jula. 1914. Prema riječima Džemaludina Ef. ČauševiĆa “Kur'an strogo osuđuje i zabranjuje višebojstvo i pripisivanje druga Bogu,” zatim dodaje “Cilj je borbe i ratovanja koji muslimani vode da vjera bude samo u jednoga Boga. Sloboda vjere i savjesti ovdje nalaze svoj najbolji oslonac.”
Već 1918. godine, prve srpske jedinice ulaze u Sarajevo i čine nasilje nad Bošnjacima. Položaj Bošnjaka muslimana postaje neizdržljiv. U intervjuu za francuski list 1919. godine Čaušević naglašava da su Bošnjaci “ipak Slaveni, ali Srbi odbijaju da nas smatraju takvim.” Oni bosanske muslimane smatraju “uljezima” – zaključio je Čaušević. Na ovo je tadašnji ministar unutrašnjih poslova, Svetozar Pribičevic, reagirao kod predsjednika Zemaljske Vlade za BiH, Atanasija Šole, da “diskretno” zatraži od ČauševiĆa da demantira izjavu francuskom novinaru, ili da mu u suprotnosti uputi prijedlog za njegovo penzionisanje. Šola je odgovorio da to nije moguće, jer su Čauševićevi navodi potpuno tačni i da se radi o čovjeku koji je 1914 štitio Srbe od progona.
Džemaludin ef. Čaušević umire 1938 godine i ukopan je na počasnom mjestu kod Begove džamije. Danas diljem Bosne i Sandžaka ima poštovalaca lika i djela ovog velikana. Tako u Bosni postoji i udruženje koje nosi naziv “Džemaludin ef. Čaušević”.
Mostarski list «Biser» (od 1. decembra 1913.) godine donosi, na svojoj naslovnoj stranici, jednu pjesmu pohvalnicu pod naslovom «Našem novom Reisu». Evo te pjesme u cijelosti:

Čeko te je narod ko ozebo sunca,
Da mu vidaš boli i stoljetne rane,
Misleć da će s tobom danak da mu grane
Sa života našeg najvišeg vrhunca.

I ti si nam došo, dragom Bogu hvala,
Sudbinom Islama da upravljaš sada;
Ja vjerujem da će reiska ti vlada
Biti pravi izraz naših ideala.
Ti tek napred hrli, a narod te cio
Uvjeren u jakost tvog velikog duha –
Na tvom putu prati, naš Džemale mio!

Reistvom je tvojim pobjedila pravda –
Nek pred tvojim umom u prašinu pada
Klika što se hrani korom tuđeg kruha!

Izvor: BOŠNJACI.NET i drugi članci, Revija Sandžak, broj 187.