SANDŽAČKI GRADOVI U XVI STOLJEĆU (I DIO) – NOVI PAZAR

Osmanska imperija se na Balkanu pojavila u 14. stoljeću od kada počinje da utvrđuje gradove širom Balkana i kao opće pravilo uzima strukturu, i organizacionu i urbanu, stariju od svoje vlastite, gdje god se naseljava. Kod transformisanja postojećih naselja, odnosno formiranja novih, izgradnja religioznog kompleksa (džamija sa mektebom ili medresom, konačištem, imaretom, nekoliko dućana) predstavlja ključni element promjena, odnosno nukleus novog grada. Kada bi zauzeli grad u zidinama, ukoliko je unutar zidina bilo dovoljno prostora oni bi dograđivali postojeću urbanu strukturu. Ukoliko je stari grad bio prenapućen, onda bi oni osnivali novi na prostoru izvan gradskih zidina. (Pašić Amir, Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje, str. 1) Osobenost gradova u unutrašnjosti bila je njihova vojna priroda i položaj na terenu, sa izuzetno dobrim pogledom na okolinu. Građeni su na stjenovitim, teško pristupačnim brdima. Strana sa koje im se pristupa znatno je bila bolje obezbjeđena i kako su prilagođavani konfiguraciji terena, imaju nepravilnu osnovu.
U arhitekturi su prisutni i zapadni i istočni uticaji. Uz ovakve gradove nastajala su podgrađa, koja su se negdje razvila u velika naselja. Prosječna udaljenost između gradova i fortifikacija bila je jedan dan pješačenja. Podgrađa zatečenih gradova u osmansko doba se transformišu u gradove (kasabe ili šehere). (Pašić Amir, Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje, str. 2) Putnik De He, koji je 1626. godine bio u Novom Pazaru, kaže da se njemu ovaj grad učinio najboljim od svih koje je vidio na svome putu od primorja. (Vinaver Vuk, Osnivanje Novog Pazara, str. 171)

Uzimanje abdesta u Novom Pazaru
Uzimanje abdesta u Novom Pazaru

Osnovni komunikacioni sistem koji su Osmanlije zatekle na našim područjima bio je rimski, bizantijski i srednjovjekovni. Njega oni dopunjuju izgradnjom velikog broja mostova na svim važnijim presječnicama saobraćajnica i vodotokova, kao i izgradnjom konačišta za ljude u pokretu – hanova i karavansaraja, na međusobnoj udaljenosti otprilike četrdesetak kilometara, koliko karavan dnevno može preći. Vremenom konačišta dobijaju prateće sadržaje koji opslužuju karavane – zanatski i trgovački dućani, bogomolja, i tako postaju nukleusi formiranja čitavog niza naselja na cijelom Balkanskom poluostrvu, osobito na vrlo frekventnim drumovima koji povezuju značajnija mjesta sa Istanbulom. (Pašić Amir, Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje, str. 2)

Novi Pazar

Novi Pazar je podignut 1455. godine. U svim dosadašnjim radovima, a na osnovu podataka koje pruža Krajište Isa-bega Ishakovića iz 1455. godine i dubrovačkih izvora u kojima se Novi Pazar spominje prvi put 1461. godine, donošeni su zaključci i pisano je da je Novi Pazar podignut između 1455-1461. godine. Međutim, ako znamo da je 1468. evidentiran kao šeher, naselje najvišeg stepena u osmanskoj klasifikaciji, teško da ćemo prihvatiti tvrdnju da je podignut u navedenom periodu, već dolazimo do pretpostavke da je podugnut znatno prije 1455.godine. (Čar-Drnda Hatidža, Osnivanje Novog Pazara i njegov razvitak do kraja XVI vijeka, str. 77) Osnivač Novog Pazara znameniti je vojskovođa, zapovjednik bosanskog i skopskog krajišta, osnivač Sarajeva, Skoplja, Gazi Isa-beg Ishaković, osnivač prve gradske ćelije, graditelj džamije, karavan-saraja, hamama i 56 trgovačkih radnji. (Ibid. str. 77.) Zato mnoge institucije u Novom Pazaru nose njegovo ime. Evlija Čelebija veli: ,,Budući da se izgrađivao od Fatihovog vremena, on je sada postao znamenit šeher pod imenom Yeni Bazar.’’ (Čelebija Evlija, Putopis, str. 263.)
Dalje nastavlja: ,,Varoš Novi Pazar nalazi se na mjestu na kome se sastaju granice triju vilajeta… Džamija koja se zove Altun (alem) džamija (džamija sa zlatnim alemom) je stara bogomolja, a nalazi se u Jeleč-mahali na Carigradskom drumu.’’ (Ibid. str. 263.)
Osim Evlije Čelebije i drugi su putopisci pisali o Novom Pazaru. Ovaj grad, vjekovna je inspiracija brojnim svjetskim putopiscima, koji su krstarili ovim podnebljem, poput Benedikta Rambertija koji 1553.godine govori: ,,Novi Pazar je glasovit trg, velik, pun trgovina i dućana, hrišćanskih i turskih, gdje stanuju Dubrovčani i drugi trgovci.’’ (Matković Petar, Putovanje Benedikta Rambertija, str.214.) Putnik Kontarini je 1580. godine bio u Novom Pazaru. Izgledalo mu je da sam grad ima oko 6.000 kuća. Izbrojao je 16 džamija i vidio veliki bazar s raznim dućanima. (Vinaver Vuk, Osnivanje Novog Pazara, str.166.) U njemu su boravile znamenite ličnosti, sultani. Mehmed II Osvajač (1451-1481) prošao je kroz Novi Pazar 1457. godine i klanjao ikindiju-namaz u Lejlek-džamiji. (Dudić dr. Mevlud, Nastanak i razvoj medrese u Novom Pazaru, str. 44.)

Hendek i podhendek, Novi Pazar
Hendek i podhendek, Novi Pazar

Odmah po zaposjedanju teritorije Osmanlije razvijaju zatečena naselja, i osnivaju nova, manje kasabe od kojih mnoge prerastaju u veće aglomeracije šehere. U stvari, proces islamizacije i brzi razvoj trgovine i zanatstva uslovljava i fizičke promjene naselja. Sa njima dolaze i brojni novi zanati, koji zajedno sa postojećim, organizovani u esnafe, imaju izuzetno važnu ulogu u razvijanju gradova. Zemljoposjedovanje, zanatska proizvodnja i trgovina su tri glavna izvora bogastva islamskog društva. (Pašić Amir, Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje, str. 2) Osmanlije su Novi Pazar učinili uporištem za dalja prodiranja ka Bosni, Srbiji, Zeti i Albaniji.

Na grbu Novog Pazara nalazi se godina koju su neki historičari odredili kao godinu nastanka. Na njemu je kula motrilja koja je Osmanskoj vojsci služila kao osmatračnica. Ona predstavlja jedan od osmanskih vakufa. Vakuf, stvoren na osnovu religioznih zakona, imao je ogroman uticaj na razvoj postojećih i novoosnovanih naselja. Različiti vakufski objekti, često naglašenih arhitektonskih vrijednosti, u kojima je koncentrisan sav religiozno-obrazovni, kulturni i ekonomski život Bošnjaka, pa i drugih, stvaraju urbani kostur svih gradova. U vrijeme Osmanske imperije glavna pažnja države bila je usmjerena na upravu i vojsku, dok je briga o kulturnim i obrazovnim potrebama bila pod privatnom inicijativom, uglavnom institucija vakufa. Država je bila izuzetno zainteresovana za osnivanje i razvoj gradova, jer sve vezano za funkcionisanje uprave se smještalo u njima, kao i svi proizvodni zanati za potrebe vojske. (Ibid. str. 3.)
S obzirom da je Novi Pazar glavni grad Sandžaka njegovu arhitekturu opisat ćemo u nekom od posebnih poglavlja, tj. njegovu sakralnu i sekularnu arhitekturu. Obradit ćemo temeljno sve postojeće obnovljene novopazarske džamije iz osmanskog doba, porušene novopazarske džamije, medrese, mektebe i nišane iz sakralne arhitekture, kao i građevine iz oblasti sekularne arhitekture: kule, hanove, hamame, česme, imarete itd.

LITERATURA:
• Čar-Drnda Hatidža, Osnivanje Novog Pazara i njegov razvitak do kraja XVI.vijeka, Novopazarski zbornik 8., Novi Pazar, 1984.
• Čelebija Evlija, Putopis, Svjetlost, Sarajevo, 1967.
• Dudić dr. Mevlud, Nastanak i razvoj medrese u Novom Pazaru, IUNP, Novi Pazar, 2005.
• Matković Petar, Putovanje Benedikta Rambertija, JAZU, Zagreb, 1882.
• Pašić Amir, Arhitektura Bosne i Hercegovine Osmanski period (1463-1878) Urbano okruženje
• Vinaver Vuk, Osnivanje Novog Pazara, Književne novine, Beograd, 1969.

Piše: Dr. Mersada Nuruddina Agović, Revija Sandžak 187. broj

Povodom 555 godina od novog osnivanja Novog Pazara

Godina 1461. (od prvog pisanog spomena Novog Pazara) proglašena je za godinu osnivanja gradova Novog Pazara, Sarajeva, Skopja i Šabca, od strane Isa-bega Ishakovića
Napomena: Ovdje donosimo izbor iz događaja za april mjesec, iz projekta Matice Bošnjaka Sandžaka, pod rukovodstvom, urednika prof. dr. Šefketa Krcića. Na taj način, pored 24. aprila, dana izbora, pred Vama su događaji koji obilježavaju april.
2. 4. 1748. – U Užicu je pisac i esejist Šejh Muhamed Užičanin napisao prijekornu Poslanicu beogradskom valiji Muhamed-paši. S obzirom na kritički stav pisca, koji beogradski valija, nije mogao prihvatiti, a i od straha da za njen sadržaj ne bude upoznat sultan (koji je imao respekt prema stvaraocima, posebno piscima) donio je fetvu za likvidaciju autora Poslanice. Dželati su po naređenju beogradske paše dvije godine tragali po sandžačkim prostorima, za pjesnikom Šejh Muhamedom Užičaninom, koji se prvo krio sa svojom posadom u Akovu (Bijelo Polje), a zatim su ga pronašli u selo Balotiće, kraj Rožaja, 1750. godine i tu ga na svirep način likvidirali. Interesanstno, na tom mjestu i danas raste endemična crvena ruža, zvana “Jeremičak”, koji se ne može presaditi ni na jednom drugom mjetu. O ovom činu likkvidacije čuvenog pjesnika Šejha Muhameda Užičanina, postoji više legendi u bošnjačkom narodu. U znak sjećanja na velikog pjesnika Šejh Muhameda Užičanina, koji je nakon stotinu godina kasnije rehabilitiran, napravljena su tri turbeta: u Balotiće, zatim Vitomirici (kod Peći) i u centru Rožaja, kraj stare džamije. Poslanica ovog autora, je ušla u više izbora Retorike, ne samo u Turskoj, već i na prostorima ex Jugoslavije.
2. 4. 2003. – U Novom Pazaru preselio na ahiret profesor i pisac Mensrur Šačić (Žabren, Sjenica 1930 – Kraljevo 2003). Ukopan je dan kasnije na mezarju Gazilar u Novom Pazaru. Autor je više publicističkih djela o Sandžaku.
3. 4. 1913. – U Beranama je otrovan ratni zločinac Avro Cemović (1864-1913), najerovtnije pod naređenjem crnogorskog kralja Nikole I, zato što je, kao upravitelj Plavsko-gusinjske oblasti izvršio genocid i nasilno pokrštavanje plavsko-gusinjskih Bošnjaka, februara mjeseca 1913. godine.
5. 4. 1991. – Dan mladih. U Novom Pazaru, na sjednici Glavnog odbra Stranke demokratske akcije Sandžaka donijeta odluka da se Bošnjaci ne odazivaju na regrutaciju i mobilizaciju za rat protiv nijednog jugoslovenskog naroda, kao i odluka o osnivanju Bošnjačkog (tada Muslimanskog) nacionalnog vijeća Sandžaka. U znak sjećanja na ovu važnu odluku, ustanovljen je Dan mladih.
7. i 8. 4. 1992. – U Novom Pazaru je, u organizaciji Matice Bošnjaka Sandžaka, Udruženja pisaca Sandžaka i KDMS “Preporod” održana Prva konferencija bošnjačkih intelektulaca Sandžaka, Srbije, Crne Gore, Kosova i Makedonije. Na Konferenciji je donijeta Rezolucija (koju je potpisalo 450 intelektulaca), kojom se traži međunarodna intervencija u Bosni i da se zaštiti vojno, ova međunarodno priznata država, koja je ujedno i matična država svih Bošnjaka. Nakov ove Konferencije, počeo je progon intelektualaca od strane srpsko-crnogorskog diktatorskog miloševićeviskog režima, zbog čega je usljedilo masovno iseljavanje i montirani sudski procesi.
9. 4. 1947. – U Šaronjima kod Tutina rođen je akademski slikar Nuradin Dino Trtovac, umjetnik internacionalne slave. Imao je na stotine izložbi u svijetu. Živi u Prizu i Zagrebu.
10. 4. 1941. – Tri boravka Rifata Budžovića Trša u Novom Pazaru. Tršo je dolazio u Novi Pazar tri puta: Prvi put 10. aprila 1941. godine, kada se upoznao sa situacijom, razgovarao sa naprednim ljudima ovog kraja. Iz Pazara se vratio preko Sjenice u Bijelo Polje; Drugi put, Tršo je došao polovinom maja 1941. godine. Ključni njegovi zadaci su bili da se bliže upozna sa stanjem u gradu u cilju preuzimanja mjera za osnivanje partijskih ćelija. Prilikom ovog dolaska od svog partijskog kolege Hakije Zejnelovića je tražio veći politički angažman; Treći Tršov dolazak je sredinom juna 1941. godine, kada je formirao partijsku orgznizaciju u Novom Pazaru i pripremio teren za ustanak u Sandžaku.
13. 4. 2000. – Prijedlog zakona o popisu stanovištva. U svojstvu saveznog poslanika, predsjednika Stranke demokratske akcije Sandžaka, dr. Sulejman Ugljanin, uputio Saveznoj skupštini SRJ Prijedlog zakona o popisu stanovništva 2001. godine, koji se zahtijeva da se u Klasifikaciji obilježja nacionalna pripadnost i maternji jezik uvrsti: „nacionalnost: Bošnjak“ i „maternji jezik: Bosanski“.
17. 04. 1996. – Dr Ejup Ganić, član Predsjedništva R.BiH i podpredsjednik Federacije BiH, je u interviju za Nezavisnu reviju “Sandžak”, izjavio: „Da će Sandžak biti jak entitet. … Mi sa Evropskom zajrednicom i Amerikom radimo na tome da svi građani Sandžaka imaju sva prava, što znači da moraju imati sva ljudska prava, prava političkog djelovanja, pravo automnog djelovanja i sve ono što jedan enititet u Evropi dobija…”
19. 4. 1993. – U zaseoku Planjsko MZ Bukovica (gdje su do skoro živjeli Muslimani) kod Pljevlja, zapaljena je nova džamija, sagrađena 1967. godine. Ova džamija nije otvorena u zadnje vrijeme zbog nastale situacije. Zvanične vlasti su izdale jednu smiješnu izjavu da je pomenutu džamiju zapalila ptica. Pitamo se koja je to ptica? Ako možda nijesu “bijeli orlovi” koji djeluju unutar vojske Jugoslavije. Sredinom maja, ponovo iz Pljevalja, stižu haberi. Četničke diverzantkse grupe su iz zasjede teško ranile pet Muslimana, koji su se (iz druge smjene rada) vraćali kombijem iz firme “Velimir Jakića.” zatim nedaleko od sela MZ Bukovice, još jedna džamija je do temelja srušena. Vlasti Crne Gore i Srbije nijemo na sve ovo gledaju.
20. 4. 1461. – Otvaranje konzulata Dubrovačke Republike u Novom Pazaru. Vijeće Dubrovačke Republike, 8. februara 1461. godine, imenovalo je Franju Gučetića sa dva pučanina (građanina) za konzule u Novom Pazaru. Njih trojica su 20. aprila iste godine, označeni kao Konzulat Dubrovačke Republike u Novom Pazaru. Ovaj datum, kojim se potvrđuje trajanje Novog Pazara kao političkog, privrednog, kulturnog i regionalnog centra, ustanovljen je i obilježava se kao Dan grada Novog Pazara.
20. 4. 1941. – U Priboju je rođen istaknuti fudbalski AS internacionalac Mustafa Hasanagić. Proslavljeni igrač beogradskaog Partizana. Nenadmašni golgeter na 337 utakmica postigao 335 golova.
21. 4. 1879. – Donijeta Novopazarska konvencija. Novopazarskom konvencijom od 21. aprila 1879. godine, Austro-Ugarskoj je dato pravo na uspostavljanje vojnih garnizona u pojedinim dijelovima Sandžaka (Priboju, Pijepolju i Bijelom Polju, koje je kasnije zamijenjeno Pljevljima), dok je administrativna vlast i dalje ostavljena pod nadležnosti Osmanskog carstva.
22. 4. 1935. – U Trijebinjama kraj Sjenice u Sandžaku, rođen je prof. dr. Rasim Muminović, jedan od posljednjih velikih europskih filozofa. Posebnu specijalizaciju imao je kod njemačkog filozofa Ernesa Bloha. Profesor filozofije i etike na Univerzitetu u Sarajevu, predsjednik Udruženje filozofa Bosne i Hercegovine. Jedan od najznačajnijih teoretičara nacionalnog identiteta Bošnjaka. Autor filozofskih djela najvećeg ranga, među kojima bi izdvojili “Uvod u filozofiju”, “Ethos i ljudsko bivstvovanje” i trilogiju “Filozofija ideologije”.
28. 4. 1992. – Skupština BNVS o Žabljačkom Ustavu. U Novom Pazaru održana posebna sjednica Skupštine Muslimanskog (Bošnjačkog) nacionalnog vijeća Sandžaka, na kojoj je izraženo neslaganje sa novim Ustavom Savezne Republike Jugoslavije (tzv. Žabljačkim Ustavom) i donijeta odluka da muslimanski – bošnjački narod ne priznaje takvu državu, zbog toga što ona ignoriše njegovo postojanje.
30. 04. 1999. – U 16:20 h, za vrijeme NATO – kampanje bombardovana je Murina (devet kilometara od Plava), strogi centar most i motel. Tragično stradali Mano Komatina (1927) i Velenka Vučetić, kao i Milka Kočanović i četvoro djece iz porodice Knežević i Vuković.

Izbor urednika, Revija Sandžak, broj 184.